BYKT.ORG'nin Petrol Ofisi sayfasında Vitol'ün İsrail'e petrol ve jet yakıtı sağladığına ilişkin ciddi iddialar yer alıyor. Sayfa, Oil Change International ve The Cradle gibi kaynaklara atıf yapıyor. Bununla birlikte bir boykot platformunda yayımlanan iddianın bulunması, iddianın bütün ayrıntılarının bağımsız olarak doğrulandığı anlamına gelmez. Sevkiyat tarihleri, miktarlar, alıcılar, yakıtın kullanım amacı ve ticari taraflar gibi ayrıntıların ilgili birincil belgelerle karşılaştırılması gerekir. BYKT
Bu noktada iki uç yaklaşımdan kaçınmak gerektiğini düşünüyorum.
İlk yaklaşım, “Vitol uluslararası bir şirket, dolayısıyla yaptığı her ticaret normaldir” demektir. Bu doğru bir çıkarım değildir; uluslararası ticaret yapan şirketler de insan hakları bakımından sorgulanabilir.
İkinci yaklaşım ise “Vitol'ün İsrail'le herhangi bir ticari bağlantısı varsa Petrol Ofisi kesinlikle İsrail ordusunu finanse ediyor” demektir. Bu da eldeki kanıtların gösterdiğinden daha ileri bir sonuç olabilir.
Ana şirketin ticari faaliyetleriyle bağlı markanın belirli bir askerî faaliyete doğrudan katkısı arasındaki ilişkiyi somutlaştırmak gerekir. Örneğin bir ana şirketin kazancı iştiraklerinden elde ediliyorsa ekonomik bağlantı kurulabilir. Ancak bu durum, bağlı şirketten elde edilen her gelirin doğrudan belirli bir askerî operasyona aktarıldığını kendiliğinden göstermez.
BDS hareketinin kendi rehberinde de şirket seçiminde kanıtların gücü, şirketin ihlallerdeki rolü ve kampanyanın başarı ihtimali gibi ölçütlere yer veriliyor. Bu yaklaşım, iddiaların yalnızca tekrarlanması yerine kanıt zincirinin incelenmesini önemli hâle getiriyor. BDS Movement
5. Petrol Ofisi'nden yakıt almak İsrail'e destek vermek anlamına mı geliyor?
Bu soruya cevap verirken doğrudan ve dolaylı ekonomik ilişkileri birbirinden ayırmak gerekiyor.
Bir tüketici Petrol Ofisi istasyonundan yakıt aldığında ödediği para, istasyonun ticari yapısına, dağıtım zincirine, vergi yükümlülüklerine ve şirketin mali sistemine bağlı olarak farklı taraflara ekonomik katkı sağlayabilir. Ancak tek bir yakıt alımından elde edilen gelirin ne kadarının ana şirkete ulaştığını ve bu gelirin nerede kullanıldığını, şirketin mali tabloları ve ticari kayıtları olmadan hesaplayamayız.
Örneğin 1.000 TL'lik bir yakıt alışverişi yapıldığını düşünelim. Bu tutarın tamamını Vitol'ün kârı olarak değerlendirmek yanlış olur. Satış fiyatının içinde vergiler, ürün maliyeti, dağıtım ve işletme giderleri gibi farklı kalemler bulunur. Şirketin toplam cirosu ile net kârı da aynı şey değildir.
Bir şirketin gelirinin belirli bir kısmının ana şirkete katkıda bulunması mümkün olsa bile, bundan hareketle belirli bir miktarın İsrail'e veya İsrail ordusuna aktarıldığını söylemek için ek kanıt gerekir.
Bununla birlikte boykot kararı almak için tüketicinin bir mahkeme kararını beklemesi de şart değildir. İnsanlar kendi etik ölçütlerine göre bir şirketten alışveriş yapmamayı seçebilir. Burada önemli olan, kişisel tercihle doğrulanmış olguyu birbirine karıştırmamaktır.
Benim değerlendirmem şu: Vitol'ün İsrail'le bağlantılı olduğu ileri sürülen ticari faaliyetleri sizin boykot ölçütleriniz açısından kabul edilemez görünüyorsa Petrol Ofisi'ni tercih etmemek tutarlı bir tüketici kararı olabilir. Fakat bunu “Petrol Ofisi'nin İsrail ordusuna doğrudan para aktardığı kesin olarak kanıtlandı” biçiminde sunmak, ancak bu iddiayı destekleyen yeterli kanıt varsa doğru olur.
6. Boykotun ekonomik etkisi nasıl ölçülür?
Boykot yalnızca bir markadan alışveriş yapmamak değildir. Aynı zamanda şirketlere tüketicilerin hangi davranışları kabul edilebilir bulduğunu gösteren ekonomik ve toplumsal bir mesajdır.
Ekonomi açısından bakıldığında boykotun etkisi birkaç değişkene bağlıdır:
- Katılımcı tüketici sayısı ve bu kişilerin harcama hacmi
- Alternatif markalara geçişin ne kadar kolay olduğu
- Boykotun ne kadar sürdüğü
- Şirketin ilgili pazardaki gelirinin ne kadar etkilendiği
- Şirketin itibarının, yatırımcı ilişkilerinin ve iş ortaklıklarının nasıl değiştiği
Vitol'ün 2017 tarihli satın alma duyurusunda Petrol Ofisi'nin o dönemde yaklaşık yüzde 23 pazar payına sahip olduğu, 1.700'den fazla istasyon işlettiği ve 2016 yılında 10,68 milyon ton satış hacmine ulaştığı belirtiliyordu. Bunlar güncel veriler değil, satın alma dönemine ait tarihsel rakamlardır; günümüzdeki pazar payını veya satış hacmini göstermez. Yine de şirketin Türkiye enerji piyasasındaki ölçeğini anlamaya yardımcı olur. Vitol.com
Buradaki yüzde 23 rakamı, o dönemde açıklanan pazar payıdır. Örneğin bu oranı bugünkü satış hacmine doğrudan uygulayıp güncel bir boykot kaybı hesaplamak doğru olmaz. Bunun için güncel pazar payı, satış verileri ve tüketicilerin ne kadarının marka değiştirdiği bilinmelidir.
Daha basit bir örnek verelim: Bir kişi ayda 4.000 TL'lik yakıt alıyorsa yılda 48.000 TL harcama yapar. Aynı tercihi 10.000 kişi sürdürdüğünde yıllık tüketici harcaması 480 milyon TL'ye ulaşır. Bu hesap, 10.000 kişinin tamamının gerçekten bu tutarda harcama yaptığını varsayan bir senaryodur; şirketin uğrayacağı kayıp değildir. Çünkü yakıtın maliyeti, vergiler, bayi gelirleri ve tüketicilerin başka markalara geçiş davranışı sonucu değiştirir.
Yine de örnek önemli bir gerçeği gösteriyor: Çok sayıda insanın tutarlı tüketim tercihi, şirketlerin dikkate almak zorunda kalabileceği ekonomik bir sinyale dönüşebilir.
Boykotun etkisi yalnızca satış kaybıyla da sınırlı değildir. Kamuoyunun ilgisi, şirketlerin açıklama yapması, ticari ortaklıkların sorgulanması ve yatırımcıların risk değerlendirmelerini değiştirmesi de sonuçlar arasında yer alabilir.
7. Günlük hayatta Petrol Ofisi yerine ne yapılabilir?
Boykota katılmayı düşünen birinin öncelikle kendi kullanım koşullarını değerlendirmesi gerekir. Akaryakıt, bazı tüketiciler için kolayca değiştirilebilen bir ürün değildir. Özellikle uzun mesafe çalışanlar, ticari araç sürücüleri, kırsal bölgelerde yaşayanlar ve iş gereği sürekli seyahat edenler açısından istasyon seçimi doğrudan çalışma koşullarını etkileyebilir.
Bu nedenle alternatif ararken yalnızca marka adına bakmamak gerekir.
- Yakın çevredeki diğer istasyonların fiyatlarını karşılaştırın.
- İstasyonun bulunduğu konumu ve güzergâhınıza uygunluğunu değerlendirin.
- Yakıtın türü, aracın üretici tavsiyeleri ve istasyonun hizmet koşulları gibi pratik unsurları göz önünde bulundurun.
- Tercih edeceğiniz alternatifin sahiplik yapısını ve boykot gerekçelerini de araştırın.
- Güncel boykot listesini, listenin hangi kuruluş tarafından ve hangi gerekçeyle hazırlandığını kontrol ederek değerlendirin.
Örneğin bir tüketici Petrol Ofisi'ni tercih etmemeye karar verip başka bir akaryakıt markasına yönelebilir. Ancak seçtiği markanın ana şirketi, ticari ortakları veya faaliyetleri de kendi etik ölçütleriyle çelişiyorsa yalnızca tabelayı değiştirmiş olabilir. Bu yüzden şirketin gerçek sahipliğini ve ticari bağlantılarını incelemek daha tutarlı bir yöntemdir.
Türkiye'deki akaryakıt piyasasında çok sayıda marka bulunması, bazı bölgelerde tüketicilere seçenek sunar. Fakat her ilçede bütün markaların istasyonu bulunmayabilir. Ayrıca fiyat, mesafe ve hizmet koşulları değişebilir. Dolayısıyla herkesin aynı tercihi yapmasını beklemek yerine, insanların kendi koşullarına uygun ve bilgiye dayalı karar vermesini desteklemek daha gerçekçidir.
Bu noktada iki uç yaklaşımdan kaçınmak gerektiğini düşünüyorum.
İlk yaklaşım, “Vitol uluslararası bir şirket, dolayısıyla yaptığı her ticaret normaldir” demektir. Bu doğru bir çıkarım değildir; uluslararası ticaret yapan şirketler de insan hakları bakımından sorgulanabilir.
İkinci yaklaşım ise “Vitol'ün İsrail'le herhangi bir ticari bağlantısı varsa Petrol Ofisi kesinlikle İsrail ordusunu finanse ediyor” demektir. Bu da eldeki kanıtların gösterdiğinden daha ileri bir sonuç olabilir.
Ana şirketin ticari faaliyetleriyle bağlı markanın belirli bir askerî faaliyete doğrudan katkısı arasındaki ilişkiyi somutlaştırmak gerekir. Örneğin bir ana şirketin kazancı iştiraklerinden elde ediliyorsa ekonomik bağlantı kurulabilir. Ancak bu durum, bağlı şirketten elde edilen her gelirin doğrudan belirli bir askerî operasyona aktarıldığını kendiliğinden göstermez.
BDS hareketinin kendi rehberinde de şirket seçiminde kanıtların gücü, şirketin ihlallerdeki rolü ve kampanyanın başarı ihtimali gibi ölçütlere yer veriliyor. Bu yaklaşım, iddiaların yalnızca tekrarlanması yerine kanıt zincirinin incelenmesini önemli hâle getiriyor. BDS Movement
5. Petrol Ofisi'nden yakıt almak İsrail'e destek vermek anlamına mı geliyor?
Bu soruya cevap verirken doğrudan ve dolaylı ekonomik ilişkileri birbirinden ayırmak gerekiyor.
Bir tüketici Petrol Ofisi istasyonundan yakıt aldığında ödediği para, istasyonun ticari yapısına, dağıtım zincirine, vergi yükümlülüklerine ve şirketin mali sistemine bağlı olarak farklı taraflara ekonomik katkı sağlayabilir. Ancak tek bir yakıt alımından elde edilen gelirin ne kadarının ana şirkete ulaştığını ve bu gelirin nerede kullanıldığını, şirketin mali tabloları ve ticari kayıtları olmadan hesaplayamayız.
Örneğin 1.000 TL'lik bir yakıt alışverişi yapıldığını düşünelim. Bu tutarın tamamını Vitol'ün kârı olarak değerlendirmek yanlış olur. Satış fiyatının içinde vergiler, ürün maliyeti, dağıtım ve işletme giderleri gibi farklı kalemler bulunur. Şirketin toplam cirosu ile net kârı da aynı şey değildir.
Bir şirketin gelirinin belirli bir kısmının ana şirkete katkıda bulunması mümkün olsa bile, bundan hareketle belirli bir miktarın İsrail'e veya İsrail ordusuna aktarıldığını söylemek için ek kanıt gerekir.
Bununla birlikte boykot kararı almak için tüketicinin bir mahkeme kararını beklemesi de şart değildir. İnsanlar kendi etik ölçütlerine göre bir şirketten alışveriş yapmamayı seçebilir. Burada önemli olan, kişisel tercihle doğrulanmış olguyu birbirine karıştırmamaktır.
Benim değerlendirmem şu: Vitol'ün İsrail'le bağlantılı olduğu ileri sürülen ticari faaliyetleri sizin boykot ölçütleriniz açısından kabul edilemez görünüyorsa Petrol Ofisi'ni tercih etmemek tutarlı bir tüketici kararı olabilir. Fakat bunu “Petrol Ofisi'nin İsrail ordusuna doğrudan para aktardığı kesin olarak kanıtlandı” biçiminde sunmak, ancak bu iddiayı destekleyen yeterli kanıt varsa doğru olur.
6. Boykotun ekonomik etkisi nasıl ölçülür?
Boykot yalnızca bir markadan alışveriş yapmamak değildir. Aynı zamanda şirketlere tüketicilerin hangi davranışları kabul edilebilir bulduğunu gösteren ekonomik ve toplumsal bir mesajdır.
Ekonomi açısından bakıldığında boykotun etkisi birkaç değişkene bağlıdır:
- Katılımcı tüketici sayısı ve bu kişilerin harcama hacmi
- Alternatif markalara geçişin ne kadar kolay olduğu
- Boykotun ne kadar sürdüğü
- Şirketin ilgili pazardaki gelirinin ne kadar etkilendiği
- Şirketin itibarının, yatırımcı ilişkilerinin ve iş ortaklıklarının nasıl değiştiği
Vitol'ün 2017 tarihli satın alma duyurusunda Petrol Ofisi'nin o dönemde yaklaşık yüzde 23 pazar payına sahip olduğu, 1.700'den fazla istasyon işlettiği ve 2016 yılında 10,68 milyon ton satış hacmine ulaştığı belirtiliyordu. Bunlar güncel veriler değil, satın alma dönemine ait tarihsel rakamlardır; günümüzdeki pazar payını veya satış hacmini göstermez. Yine de şirketin Türkiye enerji piyasasındaki ölçeğini anlamaya yardımcı olur. Vitol.com
Buradaki yüzde 23 rakamı, o dönemde açıklanan pazar payıdır. Örneğin bu oranı bugünkü satış hacmine doğrudan uygulayıp güncel bir boykot kaybı hesaplamak doğru olmaz. Bunun için güncel pazar payı, satış verileri ve tüketicilerin ne kadarının marka değiştirdiği bilinmelidir.
Daha basit bir örnek verelim: Bir kişi ayda 4.000 TL'lik yakıt alıyorsa yılda 48.000 TL harcama yapar. Aynı tercihi 10.000 kişi sürdürdüğünde yıllık tüketici harcaması 480 milyon TL'ye ulaşır. Bu hesap, 10.000 kişinin tamamının gerçekten bu tutarda harcama yaptığını varsayan bir senaryodur; şirketin uğrayacağı kayıp değildir. Çünkü yakıtın maliyeti, vergiler, bayi gelirleri ve tüketicilerin başka markalara geçiş davranışı sonucu değiştirir.
Yine de örnek önemli bir gerçeği gösteriyor: Çok sayıda insanın tutarlı tüketim tercihi, şirketlerin dikkate almak zorunda kalabileceği ekonomik bir sinyale dönüşebilir.
Boykotun etkisi yalnızca satış kaybıyla da sınırlı değildir. Kamuoyunun ilgisi, şirketlerin açıklama yapması, ticari ortaklıkların sorgulanması ve yatırımcıların risk değerlendirmelerini değiştirmesi de sonuçlar arasında yer alabilir.
7. Günlük hayatta Petrol Ofisi yerine ne yapılabilir?
Boykota katılmayı düşünen birinin öncelikle kendi kullanım koşullarını değerlendirmesi gerekir. Akaryakıt, bazı tüketiciler için kolayca değiştirilebilen bir ürün değildir. Özellikle uzun mesafe çalışanlar, ticari araç sürücüleri, kırsal bölgelerde yaşayanlar ve iş gereği sürekli seyahat edenler açısından istasyon seçimi doğrudan çalışma koşullarını etkileyebilir.
Bu nedenle alternatif ararken yalnızca marka adına bakmamak gerekir.
- Yakın çevredeki diğer istasyonların fiyatlarını karşılaştırın.
- İstasyonun bulunduğu konumu ve güzergâhınıza uygunluğunu değerlendirin.
- Yakıtın türü, aracın üretici tavsiyeleri ve istasyonun hizmet koşulları gibi pratik unsurları göz önünde bulundurun.
- Tercih edeceğiniz alternatifin sahiplik yapısını ve boykot gerekçelerini de araştırın.
- Güncel boykot listesini, listenin hangi kuruluş tarafından ve hangi gerekçeyle hazırlandığını kontrol ederek değerlendirin.
Örneğin bir tüketici Petrol Ofisi'ni tercih etmemeye karar verip başka bir akaryakıt markasına yönelebilir. Ancak seçtiği markanın ana şirketi, ticari ortakları veya faaliyetleri de kendi etik ölçütleriyle çelişiyorsa yalnızca tabelayı değiştirmiş olabilir. Bu yüzden şirketin gerçek sahipliğini ve ticari bağlantılarını incelemek daha tutarlı bir yöntemdir.
Türkiye'deki akaryakıt piyasasında çok sayıda marka bulunması, bazı bölgelerde tüketicilere seçenek sunar. Fakat her ilçede bütün markaların istasyonu bulunmayabilir. Ayrıca fiyat, mesafe ve hizmet koşulları değişebilir. Dolayısıyla herkesin aynı tercihi yapmasını beklemek yerine, insanların kendi koşullarına uygun ve bilgiye dayalı karar vermesini desteklemek daha gerçekçidir.